Doğrudan Uygulanacak Hükümler, Yeni Anayasa Taslağının anayasal geçiş düzeni içinde yürürlük, süreklilik ve uyum güvenceleriyle açıklanan bir konudur. Bu sayfa yalnız Anayasa metnine ve geçici hükümlerin kendi iç bağlantılarına odaklanır.
Doğrudan uygulama ne demektir?
Doğrudan uygulama, anayasal hükmün bağlayıcı olabilmesi için her durumda ayrıca bir kanunun çıkmasını beklememek demektir. Geçici Madde 1 ve 2 açık çatışmada Anayasanın üstünlüğünü ve uyum kanunu bulunmayan konularda anayasal hükmün doğrudan uygulanmasını kabul eder. Böylece yasama gecikmesi, anayasal hakkı veya kurumu fiilen askıda bırakan bir boşluk yaratamaz.
Her anayasa hükmü aynı biçimde mi uygulanır?
Hayır. Bazı hükümler açık ve kendi kendine uygulanabilir niteliktedir; örneğin bir yasak, temel hak güvencesi veya belirli bir süre doğrudan dikkate alınabilir. Bazı hükümlerde ise başvuru formu, kayıt sistemi, toplantı usulü veya teknik veri standardı gibi ayrıntılar gerekir.
Geçici teknik usulü kim belirleyebilir?
Geçici Madde 2, zorunlu teknik usullerin görev alanına göre yetkili anayasal kurum tarafından geçici, gerekçeli ve denetlenebilir biçimde belirlenmesine izin verir. Bu yetki sınırsız değildir. Kurum yeni bir anayasal yetki icat edemez, temel hakkı daraltamaz veya TBMM’nin kalıcı kanun yapma yetkisini ele geçiremez. Geçici usul yalnız uygulamayı mümkün kılan asgari teknik köprü olmalıdır.
İlk seçimlerde kanun eksikliği nasıl aşılır?
Anayasa bu alanı özellikle düzenler. Adaylık, doğrulama, kura, propaganda, itiraz, oy verme, sayım ve kesin sonuç mekanizması için uyum kanunu çıkmamış olsa bile Yüksek Seçim Kurulu, ilgili anayasa maddelerine uygun geçici usul belirleyebilir. Yetki uyuşmazlıkları YSK veya Anayasa Mahkemesince kesin karara bağlanır. Böylece “seçim kanunu hazır değil” gerekçesiyle yeni anayasal temsil düzeninin başlaması engellenemez.
Doğrudan uygulamanın sınırı nedir?
Doğrudan uygulama da Madde 119’daki genel güvencelere bağlıdır. Objektiflik, gerekçelilik, kayıt güvenliği, şeffaflık, etkili itiraz, hızlı yargı yolu, süreklilik ve denetlenebilirlik korunmalıdır. Kurum, kanun eksikliğini geniş takdir yetkisi yaratmak için kullanamaz. Aksine kanuni ayrıntı eksik olduğunda anayasal hakkın özüne daha sıkı bağlı, geçici ve dar bir uygulama tercih edilmelidir.
Mevcut kanunla Anayasa çatışırsa ne olur?
Mevcut kanun yeni Anayasayla uyumluysa uygulanmaya devam edebilir. Açık çatışma varsa yeni Anayasa üstün gelir ve aykırı hüküm somut olayda dayanak yapılamaz. Yetkili idari veya yargısal merci aykırı işlemi kaldırmak, iptal etmek, düzeltmek veya uygulanamaz hâle getirmekle yükümlüdür. Bu yaklaşım, uyum mevzuatı tamamlanıncaya kadar eski kanunun yeni anayasal düzen üzerinde fiilî üstünlük kurmasını önler.
Hangi alanlar kanun gecikse de duramaz?
Geçici Madde 2 özellikle seçimleri, yürütmenin devrini, yargı yolunu, temel hakları, bütçe sürekliliğini ve zorunlu kamu hizmetlerini sayar. Bunların ortak özelliği, devletin demokratik ve hukuki sürekliliği için vazgeçilmez olmalarıdır. Kanun eksikliği nedeniyle mahkemenin başvuru almaması, seçim takviminin durması veya zorunlu hizmetin kesilmesi Anayasanın açık geçiş mantığıyla bağdaşmaz.
Vatandaş doğrudan uygulamadan nasıl yararlanır?
Vatandaş açısından en önemli sonuç şudur: “Bu konuda yeni kanun çıkmadı” cevabı tek başına anayasal hakkı reddetmeye yetmez. Kişi idari veya yargısal başvurusunda doğrudan anayasal hükme dayanabilir; makam da eski mevzuatı yeni Anayasaya uygun yorumlamak zorundadır. Sistem, mevzuat gecikmesini vatandaş aleyhine anayasal boşluk üretme aracı olmaktan çıkarır.
Kaynak ve açıklama yöntemi
Bu sayfa, Yeni Anayasa Taslağındaki ilgili hükümleri vatandaşın daha kolay okuyabilmesi için açıklar. Açıklama metni anayasa hükmünün yerine geçmez; tam ve esas kaynak aşağıdaki “Anayasa Kaynak Metinleri” bölümünde gösterilen taslak hükümleridir.
Anayasa Kaynak Metinleri
Bu sayfada kullanılan anayasal hükümleri, açıklama metnini bölmeden aşağıdaki kapalı kaynak kutularından inceleyebilirsiniz.
Geçici Madde 1 Metnini Bu Sayfada Göster
Anayasanın yürürlüğe girmesiyle, önceki Anayasa ve Anayasaya aykırı anayasal hükümler yürürlükten kalkar; süreklilik için gerekli mevcut kanun ve işlemler, Anayasaya aykırı olmadıkları ölçüde uygulanır. Geçiş sürecinde hiçbir organ, makam veya kurum eski anayasal yetki düzenini sürdürme, yeni Anayasayı erteleme, etkisiz kılma veya dolanma yetkisine sahip değildir.
Aykırılık hâlinde bu Anayasa doğrudan uygulanır; uyuşmazlıklar öncelikle haklar, yargı bağımsızlığı, seçim güvenliği, liyakat, süreklilik ve Anayasanın üstünlüğü esaslarıyla çözülür.
Orijinal Anayasa Sayfasını PDF’de AçGeçici Madde 2 Metnini Bu Sayfada Göster
Türkiye Büyük Millet Meclisi, Anayasanın zorunlu kıldığı uyum kanunlarını azami bir (1) yıl içinde çıkarır; seçim, yargı, yürütme teşkilatı, liyakat, bütçe, Sayıştay ve yüksek kurumlara ilişkin öncelikli kanunlar altı (6) ay içinde tamamlanır. Bu sürelerin geçirilmesi Anayasanın uygulanmasını durdurmaz.
Uyum kanunu bulunmayan konularda anayasal hüküm doğrudan uygulanır; zorunlu teknik usuller görev alanına göre yetkili anayasal kurumca geçici, gerekçeli ve denetlenebilir biçimde belirlenir. İlk seçimlerin adaylık, doğrulama, kura, propaganda, itiraz, oy verme, sayım ve kesin sonuç mekaniği, uyum kanunu çıkmamış olsa dahi Yüksek Seçim Kurulunca 56, 58 ve 104. maddelere uygun geçici usulle yürütülür. Yetki uyuşmazlığı Yüksek Seçim Kurulu veya Anayasa Mahkemesince kesin karara bağlanır.
Uyum kanunlarının veya geçici teknik usullerin gecikmesi; seçimleri, yürütmenin devrini, yargı yolunu, temel hakları, bütçe sürekliliğini ve zorunlu hizmetleri engellemez; 11, 56 ve 119. madde güvenceleri zayıflatılamaz.
Uyum çalışmalarında öncelik sırası; seçim ve Yüksek Seçim Kurulu, yürütme teşkilatı, yargı ve yüksek kurumlar, liyakat ve kamu personeli, bütçe-Sayıştay ve mali denetim alanlarıdır.
Uyum kanunları ve geçici teknik usuller, ilk seçimleri, yüksek kurumların karar kapasitesini, yürütme devrini, bütçe sürekliliğini, yargı yolunu ve zorunlu kamu hizmetlerini aynı anda işlemez hâle getirmeyecek biçimde aşamalandırılır. Öncelik sırası geciktirme veya erteleme değil, kesintisiz uygulama aracıdır.
Orijinal Anayasa Sayfasını PDF’de AçMadde 119 Metnini Bu Sayfada Göster
Anayasadaki haklar, kurumlar, yetkiler, usuller ve güvenceler zayıflatılamaz veya sonuçsuz bırakılamaz. Kanun, içtüzük, yürütme işlemi, idari düzenleme, sözleşme, gizlilik, kriz, güvenlik, ekonomik zorunluluk, teknik eksiklik, geçiş gerekçesi veya fiilî uygulama buna dayanak olamaz.
Kanunla düzenleme yetkisi anayasal hükümlerin uygulanmasını sağlar; Anayasanın ilke, amaç, yetki, kurum ve güvencelerini değiştirme, daraltma veya etkisizleştirme aracı yapılamaz. Dolanma denetiminde amaç, kapsam, süre, somut etki ve gerekçenin denetlenebilirliği birlikte değerlendirilir.
Objektiflik, gerekçelilik, kayıt güvenliği, şeffaflık, etkili itiraz, hızlı yargı yolu, hakların özü, süreklilik, denetlenebilirlik ve kanunla dolanma yasağı bütün hükümler için geçerlidir.
Anayasaya aykırı işlem, ihmal veya fiil hukuki sonuç doğurmaz; yetkili merci tarafından kaldırılır, iptal edilir, düzeltilir ya da uygulanamaz hâle getirilir. Doğmuş sonuçlar hukuk güvenliği, kazanılmış hak, süreklilik ve hakların korunması gözetilerek giderilir.
Orijinal Anayasa Sayfasını PDF’de Aç