Devletin Şekli

Cumhuriyet denildiğinde ne anlamalıyız?

Anayasanın 1. maddesi çok kısa bir cümle kurar: Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir. Bu kısa hüküm, devlet düzeninin en temel tercihidir. Cumhuriyet, devletin bir kişiye, hanedana veya kalıtsal bir makama ait olmadığını; devlet yetkisinin millet adına ve hukuk içinde kullanılan millet adına kullanılan, hukukla sınırlı bir kamu yetkisi olduğunu ifade eder.

Buradaki önemli nokta şudur: Cumhuriyet yalnızca devletin adı değildir. Devletin yönetim anlayışının başlangıç noktasıdır. Başlangıçta egemenliğin Türk Milletine ait olduğu belirtilir; Madde 1 bu anlayışı devletin şekli olarak kesinleştirir. Böylece vatandaş ile devlet arasındaki bağ, kişisel sadakate değil ortak vatandaşlığa ve anayasal düzene dayanır. Başlangıcı Gör

Cumhuriyetin anlamı böylece yalnız yönetim biçiminde kalmaz; egemenliğin kaynağına, kurumların sınırına ve vatandaşın devlet karşısındaki konumuna doğru doğal olarak genişler.

Cumhuriyet neden ilk maddede yer alıyor?

Anayasalar önce devletin kim olduğunu, sonra nasıl işleyeceğini açıklar. Bu nedenle devletin şekli ilk maddede belirlenmiştir. Yasama, yürütme, yargı, seçim, kamu yönetimi ve temel haklar daha sonraki maddelerde ayrıntılı biçimde düzenlenebilir; fakat bütün bu kurumlar Cumhuriyet düzeninin içinde çalışır.

Bir kurumun yetkisi değişebilir, bir kamu teşkilatının adı yenilenebilir veya seçim usulü yeniden düzenlenebilir. Ancak bunların hiçbiri devletin Cumhuriyet olma niteliğini değiştiremez. Madde 4, Madde 1’deki bu hükmü değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif edilemez anayasal çekirdeğin içine alır. Madde 4'ü Gör

Cumhuriyet ile millî egemenlik nasıl birleşiyor?

Cumhuriyetin gerçek anlamı, egemenliğin kime ait olduğu sorusuyla tamamlanır. Taslağın 6. maddesine göre egemenlik kayıtsız ve şartsız Türk Milletine aittir. Bu nedenle Cumhuriyet, yalnızca seçim gününde oy kullanmaktan ibaret değildir. Milletin iradesinin anayasal kurumlara meşruiyet vermesi, kurumların da bu yetkiyi hukuk içinde kullanması anlamına gelir. Madde 6'yı Gör

Bu sistemde hiçbir makam egemenliğin sahibi değildir. TBMM yasama yetkisini, Başbakan ve yürütme teşkilatları yürütme yetkisini, bağımsız ve tarafsız mahkemeler ise yargı yetkisini Türk Milleti adına kullanır. Cumhurbaşkanı Devletin tarafsız temsil makamıdır. Böylece devlet kişilere göre değil, anayasal görev ve yetki alanlarına göre işler.

Cumhuriyet vatandaş için neyi güvence altına alır?

Bir vatandaş açısından Cumhuriyetin en somut sonucu, devletle ilişkisinin kişisel bağlılığa değil hukuka dayanmasıdır. Devlet görevleri kamu hizmetidir; kamu makamları millet adına görev yapar ve kullandıkları yetkinin hesabını verebilir olmalıdır. Başlangıçta kamu gücünün millet adına kullanılan bir emanet olarak tanımlanması bu nedenle önemlidir.

Cumhuriyet aynı zamanda herkesin ortak devlet düzeninin eşit yurttaşı olmasını gerektirir. Kişilerin düşüncesi, inancı, yaşam tarzı veya siyasi tercihi devlet karşısındaki hukuki değerini değiştiremez. Bu ilke daha sonra eşitlik, temel haklar, tarafsız kamu yönetimi ve bağımsız yargı hükümleriyle somutlaşır.

Cumhuriyet kurumların birbirine karşı sınırını da belirler

Cumhuriyet düzeninde devletin tek bir makamdan ibaret olmaması da önemlidir. Yasama kanun yapar, yürütme kanunları uygular, yargı uyuşmazlıkları bağımsız biçimde çözer. Taslakta Cumhurbaşkanının temsil görevi ile Başbakanın icrai yürütme görevinin ayrılması da bu düşüncenin devamıdır. Amaç, devlet yetkisinin tek elde toplanması değil, her makamın kendi anayasal görevini bilmesi ve sınırını aşmamasıdır.

Bu görev ayrımı vatandaşa doğrudan güvence sağlar. Bir kamu makamı “devlet adına hareket ediyorum” diyerek başka bir anayasal organın yetkisini kullanamaz. Yetkinin kaynağı ve sınırı Anayasada gösterilir. Böylece Cumhuriyet, yalnız devlet başkanının nasıl belirlendiğini değil, bütün kamu gücünün hangi kurallarla kullanılacağını belirleyen bir hukuk düzenine dönüşür.

Cumhuriyetin devamlılığı kişilerden bağımsızdır

Cumhuriyetin bir başka temel özelliği devletin kişilerden daha uzun ömürlü olmasıdır. Cumhurbaşkanı, Başbakan, milletvekilleri, yüksek yöneticiler ve kamu görevlileri değişebilir; fakat devletin hukuki kişiliği ve anayasal düzeni devam eder. Görev değişikliği devletin yeniden kurulması anlamına gelmez.

Bu nedenle yeni Anayasaya geçiş de “eski devlet bitti, yeni devlet kuruldu” şeklinde okunmamalıdır. Taslak, Türkiye Cumhuriyeti Devletinin tarihî ve hukuki sürekliliği içinde yeni bir anayasal işleyiş kurmayı amaçlar. Anayasal Geçiş ve Anayasal Uyum kanunlarına yapılan atıfların anlamı tam olarak budur: kurumlar ve mevzuat yeni kurallara uyarlanırken Cumhuriyetin devamlılığı korunur.

Cumhuriyet neden vatandaşın ortak çatısıdır?

Cumhuriyetin ortak çatı olması, vatandaşların aynı düşünceye sahip olması gerektiği anlamına gelmez. İnsanlar farklı siyasi görüşleri savunabilir, iktidarı eleştirebilir, farklı hayat tarzlarına ve inançlara sahip olabilir. Ortak olan şey, bütün bu farklılıkların aynı anayasal vatandaşlık ve hukuk düzeni içinde yaşamasıdır. Cumhuriyet bu ortak alanın adıdır.

Bu nedenle Cumhuriyeti korumak yalnız devlet kurumlarının görevi olarak görülmemelidir. Serbest seçimlerin, hukukun üstünlüğünün, temel hakların ve kamu kurumlarının tarafsız çalışmasının korunması da Cumhuriyetin yaşamasının parçasıdır. Cumhuriyet günlük hayatta, devletin vatandaşa eşit davranması ve vatandaşın devlet karşısında hukuk yoluyla hakkını arayabilmesiyle anlam kazanır.

Bu anayasal tercih aynı zamanda kamu görevlerinin geçici, Cumhuriyetin ise sürekli olduğunu hatırlatır. Seçimle veya atamayla göreve gelen herkes belirli bir süre ve belirli bir yetki için görev yapar. Hiçbir makam kendi varlığını devletin varlığıyla özdeşleştiremez. Devlet makamları Cumhuriyete hizmet eder; Cumhuriyet herhangi bir makama ait değildir. Bu anlayış, görev değişimlerinin olağan, devlet sürekliliğinin ise kalıcı olmasını sağlar.

Bu anayasal tercih devlet düzeninde nasıl işler?

Vatandaş açısından bakıldığında da sonuç açıktır: Devlet, kişilere ait bir güç alanı değil; millet iradesine dayanan, hukukla sınırlanan ve görevleri belirlenmiş bir kurumlar düzenidir. Cumhuriyetin anlamı burada somutlaşır.

Devletin şeklinin Cumhuriyet olarak belirlenmesi, bundan sonraki bütün anayasal düzenin hangi temel üzerine kurulacağını açıklar. Seçim usulleri, temsil biçimleri, kamu makamlarının sorumluluğu ve millet adına yetki kullanılması hep bu tercih üzerine oturur. Bu yüzden Madde 1 kısa görünse de, niteliğindedir.

Bu hüküm bizi hangi konuya götürüyor?

Madde 1 bize devletin şeklinin Cumhuriyet olduğunu söyler. Fakat “Nasıl bir Cumhuriyet?” sorusunun cevabı henüz tamamlanmış değildir. Bunun cevabı hemen sonraki Madde 2’de verilir: Cumhuriyet; insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devleti olarak tanımlanır.

Bu nedenle Kurucu Çerçeve doğal olarak bir sonraki sayfaya ilerler: Cumhuriyetin Nitelikleri. Devletin şekli Cumhuriyet olarak sabitlenmiş, şimdi bu Cumhuriyetin hangi temel özelliklere bağlı olduğu açıklanacaktır.